| |
Zasady kształcenia
Trzy zasady kształcenia. Charakter zasad.
Klasyfikacja zasad. Opisy wybranych zasad.
Trzy zasady kształcenia.
W. Okoń wyróżnia 3 zasady kształcenia:
- jako twierdzenie oparte na prawie naukowym
- jako teza wyprowadzona z jakiejś doktryny
- jako norma postępowania wynikająca z analizy prawidłowości celowo
organizowanego procesu kształcenia.
Zasady kształcenia wg Cz. Kupisiewicza:
- normy postępowania dydaktycznego, których przestrzeganie pozwala
nauczycielowi zaznajomić uczniów z podstawami usystematyzowanej
wiedzy, rozwijać ich zainteresowanie i zdolności poznawcze, wpajać
im określone poglądy i przekonania oraz wdrażać do samokształcenia.
Charakter zasad.
- uniwersalny tzn. obowiązuje każdego nauczyciela, bez względu na
szczebel kształcenia, typ szkoły, czy przedmiot nauczania.
- zasady odpowiadają na pytanie „dlaczego?”
Opisy wybranych zasad.
Zasada poglądowości, czyli respektowania drogi między konkretem a
abstrakcją i odwrotnie. Tę zasadę sformułował Wolfgang Ratke,
nadając jej następujące brzmienie: „Naprzód rzecz poznana na niej
samej, potem dopiero mówienie o rzeczy.”
Reguły dydaktyczne (Friedrich, Diesterweg, XIX w)
- przechodzić od tego, co uczniowi bliskie, do tego, co uczniowi
dalekie
- zaczynaj nauczanie od znanego i dołączaj, co uczniowi nieznane
- pozwól dziecku poznawać świat za pomocą zmysłów; nauczaj poglądowo
- ujmuj treści nauczania w łatwe do ogarnięcia przez ucznia całości.
- najpierw zaznajamiaj dziecko z rzeczą, potem ze słowem
- w nauczaniu przechodź stopniowo od spraw konkretnych do
abstrakcyjnych
- przystosowuj nauczanie do możliwości uczniów
W czasach nam współczesnych z zasady poglądowości wyprowadza się
następujące reguły:
• Bezpośrednie poznawanie rzeczywistości, a więc poznawanie oparte
na obserwacji, pomiarze i różnorodnych czynnościach praktycznych,
powinno być punktem wyjścia pracy dydaktycznej z uczniami w tych
przypadkach, gdy nie dysponują oni jeszcze zasobami spostrzeżeń i
wyobrażeń niezbędnych do zrozumienia przerabianego na lekcji tematu
• Aby uczeń mógł zdobyć rzetelną, trwałą i operatywną wiedzę w
drodze bezpośredniego poznawania określonych rzeczy, zjawisk,
wydarzeń i procesów, należy umiejętnie kierować jego działalnością
poznawczą tzn. dostarczać odpowiednich wskazówek i zwracać jego
uwagę na istotne cechy poznawczego przedmiotu.
Zasada przystępności (stopniowania trudności), czyli pokazywania
trudności uczniów w poznawaniu i przekształcaniu rzeczywistości – ta
zasada wymaga uwzględnienia w pracy dydaktyczno – wychowawczej
właściwości rozwojowych uczniów.
Reguły dydaktyczne (J. A. Komeński):
- w nauczaniu należy przechodzić od tego, co jest dla ucznia
bliskie, do tego, co dalsze
- w nauczaniu należy przechodzić od tego, co jest dla ucznia
łatwiejsze do tego, co trudniejsze
- w nauczaniu należy przechodzić od tego, co jest uczniom znane do
tego, co jest nieznane i nowe.
Warunkiem respektowania tej zasady jest dobra znajomość wszystkich
uczniów. Listę tradycyjnych reguł dydaktycznych uzupełnia obecnie
bardzo ważna reguła:
- w procesie nauczania – uczenia się należy uwzględniać różnice w
tempie pracy i stopniu zaawansowania w nauce poszczególnych uczniów
- konieczna jest dyferencjacja (różnicowanie, indywidualizacja)
procesu kształcenia.
Zasada świadomego i aktywnego udziału uczniów w procesie nauczania –
uczenia się, czyli ograniczonej zależności ucznia od nauczyciela.
Aktywność jest niezbędnym warunkiem do podjęcia pracy, a
uświadomienie uczniom celu i zadania ich działania jest podstawowym
warunkiem osiągania pozytywnych wyników nauczania.
Reguły dydaktyczne:
- nauczyciel powinien starać się poznać indywidualne zainteresowania
uczniów i rozwijać je w taki sposób, aby coraz bardziej uwzględniały
obiektywne potrzeby społeczeństwa.
- nauczyciel powinien stawiać uczniów sytuacjach wymagających
dostrzegania i wyjaśniania niezgodności między obserwowanymi faktami
a posiadaną wiedzą.
- nauczyciel powinien stwarzać warunki sprzyjające wdrażaniu uczniów
do zespołowych form pracy.
Respektowanie powyższej zasady polega na wdrażaniu uczniów do
samodzielnego działania i samodzielnego myślenia (wg W. Okonia).
- Nauczyciel wdraża uczniów do samodzielnego działania wtedy, gdy
wdraża do:
• Wyboru i planowania pracy
• Wykonywania pracy
• Sprawdzania wykonanej pracy
Samodzielne myślenie kształtuje się wtedy, gdy nauczyciel wdraża
uczniów do:
• Spostrzegania i formułowania problemów
• Ich samodzielnego rozwiązywania
• Sprawdzania uzyskanych rozwiązań
Zasada systematyczności (systemowości), czyli o porządkowaniu wiedzy
w głowie uczniów.
- proces kształcenia przebiega tym płynniej i zapewnia lepsze
wyniki, im mniej występuje w nim przerw i dezorganizujących go
czynności.
- ważne jest, aby uczniowie poznając różne aspekty otaczającej
rzeczywistości w ramach poszczególnych przedmiotów mieli na uwadze
całość, swoistą jedność świata.
Reguły dydaktyczne:
- określić stan wiedzy wyjściowej oraz systematycznie nawiązywać do
niej
- ustalić tzw. merytoryczny środek ciężkości lekcji oraz eksponować
na jego tle i w powiązaniu z nim podrzędnych wobec niego wiadomości
i umiejętności
- podzielić dany temat na punkty i podpunkty, które nauczyciel
powinien kolejno analizować na lekcji
- systematycznie stosować streszczenia i syntetyzujące powtórzenia
- zwracać uwagę na sposób i formę wyrażania myśli przez uczniów
- wdrażać uczniów do pracy samodzielnej oraz stwarzać im możliwości
rozwiązywania zadań wymagających dalszego i systematycznego wysiłku.
Zasada wiązania teorii z praktyką – wiązanie teorii z praktyką to
prawo procesu poznawczego. Teoria bez praktyki straciłaby swój walor
poznawczy i praktyczny, zaś praktyka bez teorii pozostałaby wąskim
utylitaryzmem.
Właściwa realizacja zasady łączenia teorii z praktyką zapewnia
trwałość i operatywność wiedzy, pobudza aktywność, sprzyja rozwojowi
samodzielności uczniów, ukazuje użyteczność wiedzy, a przede
wszystkim przygotowuje do przekształcania otaczającej
rzeczywistości.
- Formy realizacji tej zasady w procesie kształcenia mogą być różne,
gdyż w procesie poznawczym praktyka spełnia rózne funkcje:
• Poznawczą – praktyka może być źródłem wiedzy o świecie
• Weryfikacyjną – jako kryterium prawdy tej wiedzy
• Instrumentalną – jako działalność przekształcająca rzeczywistość.
Zasada trwałości wiedzy
- postuluje stosowanie takich metod i środków, dzięki którym
wiadomości uczniów będą się stawać coraz to bardziej trwałe,
dokładne i głębokie, usystematyzowane i użyteczne.
Reguły dydaktyczne:
- kształtować u uczniów nastawienia na zapamiętanie
- zaznajamianie z nowym materiałem powinno odbywać się przy
wielostronnym aktywowaniu uczniów
- przy wprowadzaniu nowych informacji należy dążyć do nadania im
określonej struktury, to odpadają te treści, które nie weszły w
skład żadnych struktur
- ćwiczenia mające na celu utrwalenie nowego materiału można
stosować dopiero po sprawdzeniu, czy wszyscy uczniowie dobrze
zrozumieli ten materiał
- częstotliwość powtórzeń – największa bezpośrednio po zaznajamianiu
uczniów z nowym materiałem, powinno stopniowo maleć, ale nie znikać
całkowicie
- utrwaleniu wiedzy sprzyja systematyzowanie, łączenie wiadomości
istotnych w odpowiednie całości, przeprowadzenie klasyfikacji
- trwałość informacji jest większa, gdy przedmiotem utrwalania czyni
się struktury merytorycznie spójne
- systematyczna kontrola wyników nauczania, połączona z uzasadnioną
oceną pracy uczniów, wpływa korzystnie na trwałość wiedzy
- powtarzanie i uczenie się na pamięć nie zapewniają na ogół tak
trwałej wiedzy, jak samodzielne rozwiązywanie dostępnych uczniom
problemów.
Zasada operatywności wiedzy
• Operatywność wiedzy zapewniają specjalne zabiegi nauczyciela,
polegające na wdrożeniu uczniów do dostrzegania, formułowania i
samodzielnego rozwiązywania problemów teoretycznych i praktycznych.
Uczniowie po sformułowaniu problemu, poszukują pomysłów jego
rozwiązania, uzasadniają je w świetle posiadanej wiedzy, wybierając
najlepsze, opracowują go, a następnie sprawdzają i oceniają uzyskane
rezultaty
• Tak więc w rozwoju umiejętności operowania wiedzą pomaga nauczanie
problemowe (uczenie się przez odkrywanie)
Zasada efektywności, czyli związku między celami a wynikami
kształcenia. Do czynników, które warunkują wysoką efektywność
nauczyciela – uczniów, należy zaliczyć:
- czas pracy na lekcji
- zdolności i możliwości uczniów
- środowisko rówieśnicze, rodzinne
- czynniki związane z nauczycielem: wykształcenie, przygotowanie
metodyczne, identyfikacja z zawodem, talent pedagogiczny itp.
Zasada indywidualizacji i uspołecznienia:
- nauczyciel powinien stosować indywidualizację procesu kształcenia
ze względu na możliwości uczniów, zdolności, tempo uczenia się,
zapewniając każdemu uczniowi optymalny rozwój
- powinien również dbać o uspołecznienie uczniów, tzn. uczyć
współpracy, wzajemnej pomocy, odpowiedzialności itp.
|
|
|
|
